Europa dreigt AI-race te verliezen door compute-tekort

Europa heeft talent, regels en supercomputers. Maar frontier AI draait op rekenkracht, stroom en marktgewicht. Precies daar waarschuwt het EU Expert Forum nu voor.

Het forum werd door het Europese AI Office opgezet om de positie van Europa in geavanceerde AI te beoordelen. De Commissie opende de oproep in februari en schreef dat het forum knelpunten rond concurrentiekracht, soevereiniteit en veiligheid moest blootleggen. De eerste bijeenkomst vond plaats op 23 april, staat in de officiële oproep.

De boodschap uit de eerste publieke duiding is hard. Europa kan nog meedoen aan frontier AI, maar niet zonder snelle keuzes rond compute, stroom, kapitaalmarkten en juridische ruimte.

Frontier AI betekent: de krachtigste modellen aan de grens van wat AI op dat moment kan. Denk aan systemen die code schrijven, onderzoek versnellen en cyberaanvallen of verdediging opschalen.

Forumdeelnemer Jakob Mökander schreef dat meer dan 100 ontwikkelaars, onderzoekers, investeerders en andere experts input leverden. Volgens zijn samenvatting hebben de twee grootste Amerikaanse AI-labs samen ongeveer $60 miljard aan annualised revenue bereikt. Europese frontier-spelers zouden rond 1% daarvan zitten.

Dat verschil is meer dan omzet. Het bepaalt wie de beste chips koopt, wie talent kan betalen en wie modellen steeds sneller laat verbeteren.

De scherpste waarschuwing zit bij compute. Volgens de forumduiding huisvest de EU slechts ongeveer 5% van de wereldwijde AI-rekenkracht.

Compute is de rekenkracht waarmee AI-modellen worden getraind en gebruikt. Zonder genoeg chips, datacenters en stroom blijft zelfs sterk onderzoek hangen in kleinere proeven.

Daar komt energie bovenop. Industriële stroomprijzen in Europa liggen volgens dezelfde samenvatting meer dan twee keer zo hoog als in de Verenigde Staten.

Dat maakt AI niet alleen een softwarestrijd. Het wordt een gevecht om locaties, vergunningen, chips, stroomcontracten en cloudtoegang.

Wie de rekencapaciteit niet heeft, onderhandelt straks over AI vanaf de achterbank.

De Commissie schuift AI daarom steeds verder richting economische veiligheid. Op 3 juni presenteerde Brussel het European Technological Sovereignty Package.

Dat pakket bevat onder meer Chips Act 2.0, de Cloud and AI Development Act, een open-sourceaanpak en een routekaart voor AI en energie. De Commissie koppelt die plannen aan minder afhankelijkheid van leveranciers buiten de EU.

Dat is geen gewone industriepolitiek meer. AI raakt ziekenhuizen, energienetten, overheden, financiële diensten en cyberverdediging.

Wie voor modellen, chips en cloudcapaciteit volledig afhankelijk is van buitenlandse partijen, kan bij politieke druk weinig terugduwen.

Op 7 juli kwam daar een EU-actieplan voor cybersecurity en AI bij. De Commissie waarschuwt dat geavanceerde AI kan worden misbruikt om kwetsbaarheden te vinden, aanvallen te automatiseren en incidenten sneller groter te maken.

Dat snijdt twee kanten op. Europa heeft AI nodig om zich te verdedigen. Maar dezelfde modellen kunnen aanvallers ook sterker maken.

Daarom gaat frontier AI niet meer alleen over chatbots of productiviteit. Het raakt de vraag of Europese bedrijven, banken, overheden en netwerkbeheerders toegang houden tot de beste verdedigingsmiddelen.

Voor de cryptosector klinkt dat bekend. Hacks, phishing, valse apps en walletdiefstal worden al jaren sneller en professioneler. AI kan die schaal verder opdrijven.

Compute is niet genoeg zonder data. De Commissie opende op 8 juli een gerichte consultatie over datasoevereiniteit, met vragen over internationale datastromen, toegang tot data buiten de EU en risico’s bij derde landen.

Ook dat raakt AI direct. Modellen hebben grote hoeveelheden data nodig om goed te trainen en te verbeteren.

Tegelijk blijft auteursrecht een open wond. De forumduiding stelt dat onduidelijkheid rond training Europese modelbouwers in juridische onzekerheid laat werken.

Dat is een lastige balans. Te weinig ruimte remt Europese spelers. Te weinig bescherming jaagt makers, uitgevers en rechthebbenden tegen Brussel in.

Brussel probeert de achterstand ook met eigen projecten te raken. In juni selecteerde de Commissie het EUROPA-consortium als winnaar van de Frontier AI Grand Challenge.

Dat project moet een open-source frontier AI-model bouwen in alle 24 officiële EU-talen. De Commissie noemt het een manier om geavanceerde AI op Europese rekenvoorzieningen te ontwikkelen.

De Grand Challenge zelf stelt dat het winnende project tot 2,5% van de totale EuroHPC-computercapaciteit voor één jaar kan gebruiken. Dat is serieus, maar het toont ook de schaal van het probleem.

Eén modelproject verandert de machtsbalans niet. Het moet vooral bewijzen dat Europa eigen AI-capaciteit kan bouwen zonder volledig te leunen op Amerikaanse hyperscalers.

Dit rapport gaat niet over Bitcoin, Ethereum of tokens. Toch raakt het dezelfde digitale onderlaag waar crypto op draait.

AI, fintech, blockchain, stablecoins en wallets zijn afhankelijk van compute, cloud, cybersecurity en datatoegang.

Als die laag buiten Europa wordt beheerd, verschuift ook macht over Europese digitale diensten naar buiten de EU.

Dat geldt voor AI-modellen, maar net zo goed voor betalingsapps, compliance-tools, fraudedetectie en on-chain analysesystemen.

De harde vraag is niet of Europa alles zelf moet bouwen. Dat is onrealistisch.

De vraag is waar Europa eigen capaciteit, toegang en onderhandelingsmacht nodig heeft. Zonder die drie dingen wordt soevereiniteit een woord zonder hefboom.

Het forum wijst op bekende remedies: snellere vergunningen, diepere kapitaalmarkten, duidelijkere regels voor training en sterkere publieke vraag via aanbestedingen.

Dat klinkt saai. Maar AI-races worden niet alleen gewonnen door slimme onderzoekers. Ze worden gewonnen door partijen die stroom, chips, datacenters, geld en klanten op tijd bij elkaar krijgen.

Europa heeft nog kaarten in handen. De waarschuwing uit het AI Office-circuit is dat ze niet lang op tafel blijven liggen.